Улаан яргай загасны амьдрал Аляска, Канад, Камчаткийн гол, нуурын эхэнд эхэлдэг. Гадаа өвлийн ид үе байсан ч амьдрал буцалж байдаг: өлссөн махчид ёроолоор хэсэж, дотор нь мянга мянган жараахай нуугдсан үүрүүдийг хайна.
Яргай загасны авгалдай тун сонин төрхтэй — гэдсэндээ том ууттай, бараг л тунгалаг “толгой” шиг харагдана. Энэ уут нь дараагийн 3 сарын турш тэжээл болж, дараа нь жараахай болж, нуугдмал амьдралаа орхин бие даан хооллож эхэлдэг.
Дараагийн 3 жилд тэд гол, нуурын бичил амьтдаар хооллон, секунд бүр махчинд баригдах эрсдэлтэй нүүр тулна. Сайн таргалсны дараа залуу улаан яргай загас сүрэгт нэгдэж, далай руу урт аялалд гардаг бөгөөд үүнийг эрдэмтэд далай руу чиглэсэн нүүдэл гэж нэрлэдэг. Урсгал уруудан сэлээд, идүүлэхгүй байхад л хангалттай мэт боловч энэ шатанд ч олон загас далайд хүрэлгүй үхдэг.
Хэрэв улаан яргай загас олон мянган жилийн турш нэг нуурт үржвэл “кокани” гэх нуурын хэлбэр бий болдог. Тэд жижиг биетэй, нуураа орхидоггүй, үржил багатай ч илүү урт насалдаг.
Далайд улаан яргай загас анх удаа харьцангуй аюулгүй орчинд орж, жижиг хавч хэлбэртнээр хооллон хурдан өсөж эхэлдэг. Гэвч энд жинхэнэ эмгэнэл нуугдаж байдаг: загас хурдан өсөх тусам үхэл нь улам ойртдог. Зарим нь нэг жилийн дотор, зарим нь зургаан жилийн дотор нас бие гүйцдэг.
60–70 сантиметр урттай, ойролцоогоор 3 килограмм жинтэй болоход улаан яргай загас хамгийн хүнд замд бэлэн болдог.
Үржилд бэлэн болсон загас улаан өнгөтэй болж, эр загас бөгтөр болж, эрүү нь тахийж ширүүн төрхтэй болдог. Ингэж тэд төрсөн газар руугаа буцах урт аяллаа эхлүүлнэ.
Энэ аялалд хүчтэй урсгал, хад чулуу, гүехэн ширүүн урсгалтай хэсгүүдийг даван туулах шаардлагатай.
Олон зуун, мянган загас нэгэн зэрэг хөдөлж, элс, чулуун дээгүүр биеэ чирж, хадны завсраар шахагдан, урсгалд байн байн буцаагдана. Гэсэн ч тэд дахин дахин оролдсоор байдаг. Үүний үр дүнд хайрс нь урагдаж, булчин нь тасарч, дотор эрхтэн нь гэмтдэг ч тэдний хувьд зорилго нь амьд үлдэхээс илүү чухал байдаг.
Гэвч голын урсгал бол тэдний ганц сорил биш. Улаан яргай загасны нүүдэл нь жинхэнэ үхэл, идэш тэжээлийн оргил үе болдог. Загас асар олноороо цуглардаг тул баавгай, шувууд бараг ухаанаа алдах шахна.
Энэ бүхнээс амьд гарсан цөөн хэдэн загас л төрсөн голын эхэндээ хүрч чаддаг. Ядарч туйлдсан, шархадсан байсан ч тэд яг төрсөн газраа олж очдог. Энэ үзэгдлийг “төрсөн газраа олж буцах зөн” гэж нэрлэдэг бөгөөд улаан яргай загасанд маш хүчтэй хөгжсөн байдаг.
Тэдэнд хайр дурлалын урт хугацааны зан үйл хийх хүч ч, цаг ч байдаггүй. Тэд зүгээр л хосоо олж, тохиромжтой газраа сонгон, чулуугаар үүр засаж, түрсээ шахдаг. Ингэснээр тэдний амьдралын зорилго биелж, бие нь цаашид амьдрах чадваргүй болдог.
Амьдралынхаа хамгийн чухал үүргийг гүйцэтгэсний дараа улаан яргай загасны бие доройтож, задралын процесс эхэлдэг. 3–4 хоногийн дотор тэд үхэж, байгальд авсан бүх шим тэжээлээ буцаан өгдөг.
Гэсэн хэдэн сарын дараа шинэ жараахайнууд гарч ирж, эцэг эхийнхээ задралын үлдэгдлээр баяжсан орчинд усны бичил амьтдаар хооллон өсөж эхэлнэ.