Сьерра-Леонегийн зарим нутгийн уламжлалт нийгэмд нууц нийгэмлэгүүд олон үеийн турш оршин тогтнож ирсэн. Тэдний үйл ажиллагаа нь шашин, соёл, гэр бүл, нийгмийн харилцаатай салшгүй холбоотой. Нийгэмлэгүүдийн ёслолын ихэнх хэсгийг гаднын хүмүүст үзүүлэхгүй, тодорхой гишүүдийн хүрээнд зохион байгуулдаг. Тиймээс тэдний талаар олон домог, цуу яриа ч бий болсон байдаг. Гэсэн хэдий ч эдгээр нийгэмлэгүүдийг зөвхөн аймшигтай зан үйлээр нь тодорхойлох нь учир дутагдалтай. Тэд орон нутгийн нийгмийн зохион байгуулалт, соёлын уламжлалд чухал үүрэг гүйцэтгэж иржээ.
Бондо нь эмэгтэйчүүдийн уламжлалт нууц нийгэмлэг бол Поро нь эрэгтэйчүүдийн нийгэмлэг юм. Эдгээрт элсэх ёслолыг хүүхэд, өсвөр үеийнхнийг насанд хүрсэн хүний үүрэг хариуцлагад бэлтгэх үйл явц хэмээн ойлгодог. Охидод эмэгтэй хүний нийгмийн үүрэг, гэр бүл, ахмад үеэ хүндэтгэх зэрэг ойлголтыг заадаг бол хөвгүүдэд эрэгтэй хүний үүрэг, нийгмийн хариуцлага болон уламжлалт мэдлэгийг дамжуулдаг. Ийнхүү нийгэмлэгт элсэх нь тухайн хүний амьдралын чухал үе шат гэж тооцогддог байжээ.
Бондо болон Порогийн хамгийн чухал үүргийн нэг нь насанд хүрэх ёслол юм. Зарим орон нутагт сургуулийн жилийн төгсгөлөөр охидыг Бондогийн ёслолд оруулах уламжлал байсан. Харин хөвгүүд Поро нийгэмлэгтэй холбоотой ёслолд оролцдог. Ёслолын үеэр хүүхдүүдийг гэр бүл, нийгэмд хүлээх үүрэгт нь бэлтгэдэг. Гэхдээ энэ үйл явцын зарим хэсэгт бие махбодын өвдөлт, шарх сорви дагуулсан зан үйл багтдаг байсан нь хамгийн их маргаан дагуулдаг.
Бондо нь Сьерра-Леонегийн эмэгтэйчүүдийн дунд хамгийн алдартай уламжлалт нийгэмлэгүүдийн нэг. Тус нийгэмлэгийн хүрээнд охидод эмэгтэй хүний амьдрал, гэр бүл, хоол хүнс бэлтгэх, ахмад хүмүүсийг хүндэтгэх болон тухайн нийгэмд хүлээдэг бусад үүргийн талаар сургадаг гэж тайлбарладаг. Ёслолын дараа охид гэр бүлдээ буцаж, цаашид боловсролоо үргэлжлүүлэх боломжтой. Өөрөөр хэлбэл Бондо нь зөвхөн нэг удаагийн ёслол бус, тухайн нийгэмлэгийн соёлын уламжлалыг дараагийн үед дамжуулах хэрэгсэл болж иржээ. Гэвч Бондогийн хүрээнд үйлдэгддэг зарим практик нь хүний эрхийн байгууллагуудын хүчтэй шүүмжлэлд өртдөг.
Поро нь эрэгтэйчүүдийн уламжлалт нууц нийгэмлэг бөгөөд Сьерра-Леонегийн нийгэм, шашин, улс төрийн амьдралтай олон жилийн турш холбоотой байжээ. Пород элсэх нь хөвгүүнийг хүүхэд наснаас гарч, насанд хүрсэн эрэгтэй хүний үүргийг хүлээж буйг бэлгэддэг. Зарим уламжлалт ёслолын үед хөвгүүдийн биед зүсэлт хийж, сорви үлдээдэг байсан тухай мэдээлэл байдаг. Эдгээр сорвийг заримдаа сүнс, өвөг дээдэс болон хамгаалагч хүчтэй холбон тайлбарладаг.
Эртний зан үйлийн нэг хэлбэр нь хүний биед зориудаар сорви үлдээх явдал байжээ. Зарим хөвгүүдийн нуруунд хурц иртэй зүйлээр зүсэлт хийж, сорви үлдээдэг байсан бөгөөд үүнийг сүнсний “шүдний мөр” гэх мэт бэлгэдлийн утгаар тайлбарладаг. Ийм сорви нь тухайн хүнийг тодорхой нийгэмлэгийн гишүүн гэдгийг илэрхийлэх тэмдэг болох тохиолдол ч байсан. Гэвч хүүхдийн биед зориудаар гэмтэл учруулах нь орчин үеийн эрүүл мэнд, хүний эрхийн үзэл баримтлалтай нийцэхгүй.
Бондо нийгэмлэгтэй холбоотой хамгийн эмзэг асуудал бол эмэгтэй хүний бэлэг эрхтнийг зэрэмдэглэх буюу FGM юм. Энэ практикийн үед охины гадна бэлэг эрхтний хэсгийг тайрах зэрэг үйлдэл хийдэг. Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага болон хүний эрхийн байгууллагууд уг практикийг эрүүл мэндэд ноцтой эрсдэлтэй, хүний эрхийн зөрчил гэж үздэг. Гэсэн хэдий ч зарим орон нутагт энэ нь олон үе дамжсан уламжлалын нэг хэсэг хэвээр байна. Зарим хүмүүс үүнийг охиныг эмэгтэй хүн болж төлөвшсөнийг илэрхийлэх ёслол гэж үздэг бол эсэргүүцэгчид хүүхдийн бие махбодод зөвшөөрөлгүйгээр гэмтэл учруулж байгаа явдал хэмээн тайлбарладаг.
Уламжлалт аргаар хийгддэг FGM-ийн үед охид ихэвчлэн өвдөлт намдаах эмчилгээ авах боломжгүй байдаг тухай олон эх сурвалжид дурддаг. Зарим тохиолдолд хэд хэдэн эмэгтэй охиныг хөдөлгөөнгүй барьж, уламжлалт багаж ашиглан үйлдлийг хийдэг. Дараа нь шарханд ургамлын гаралтай зүйл болон бусад уламжлалт эмчилгээ хэрэглэдэг байжээ. Ийм нөхцөл нь хүчтэй өвдөлтөөс гадна их хэмжээний цус алдалт, халдвар, сорвижилт болон удаан хугацааны эрүүл мэндийн хүндрэл үүсгэх эрсдэлтэй. Тиймээс уг зан үйл нь зөвхөн соёлын асуудал биш, эрүүл мэндийн ноцтой асуудал юм.
Энэ асуултад хариулахын тулд тухайн нутгийн нийгмийн бүтэц, уламжлалын ач холбогдлыг ойлгох шаардлагатай. Бондо, Поро зэрэг байгууллага нь зарим хүмүүсийн хувьд шашин, гэр бүл, нийгмийн байр суурьтай нь холбоотой байдаг. Уламжлалаас татгалзсан охин, эмэгтэй нийгмийн дарамт, гадуурхалттай тулгарах тохиолдол байж болно. Тиймээс зарим гэр бүл өөрсдөө эргэлзэж байсан ч уламжлалаа дагадаг. Энэ нь олон үе дамжсан зан үйлийг богино хугацаанд өөрчлөхөд яагаад тийм хэцүү байдгийг харуулдаг.
Сьерра-Леонегийн уламжлалт нийгэмлэгүүдийн нөлөө улс төрийн хүрээнд ч мэдрэгддэг. Орон нутгийн удирдагчид, нэр хүндтэй хүмүүс болон улс төрчид эдгээр нийгэмлэгүүдтэй харилцах шаардлагатай болдог. Зарим тохиолдолд улс төрчид уламжлалт ёслолыг санхүүжүүлж, олон нийтийн дэмжлэг авахыг оролддог гэх шүүмжлэл гарч байсан. Ингэснээр хүний эрхийн асуудал улс төрийн ашиг сонирхолтой огтлолцож, өөрчлөлт хийх ажлыг улам төвөгтэй болгодог.
FGM-ийн эсрэг олон улсын болон орон нутгийн байгууллагууд олон жилийн турш ажиллаж ирсэн. Тэдний гол зорилго нь охидыг бие махбодын гэмтэл, эрүүл мэндийн эрсдэлээс хамгаалах явдал. Гэхдээ тэмцэл зөвхөн хориг тавих асуудлаар хязгаарлагддаггүй. Учир нь уламжлалыг бүхэлд нь устгах оролдлого нь орон нутгийн иргэдийн эсэргүүцэлтэй тулгарч болзошгүй. Тиймээс уламжлалт нийгэмлэгүүдийн хор хөнөөлгүй хэсгийг хадгалж, хүний эрүүл мэндэд аюултай практикийг халах арга замыг эрэлхийлэх болсон.
Хууль батлах нь асуудлыг шийдэх эхний алхам боловч хангалттай биш. Олон зуун жилийн турш уламжилсан зан үйлийг хүмүүсийн өдөр тутмын амьдралаас богино хугацаанд арилгах боломжгүй. Ялангуяа тухайн зан үйл нь нийгэмд хүлээн зөвшөөрөгдөх, гэр бүл байгуулах, нэр хүндтэй болох зэрэг ойлголттой холбогдсон үед бүр ч хэцүү. Тиймээс боловсрол, эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах, эрүүл мэндийн үйлчилгээ, орон нутгийн удирдагчидтай хамтран ажиллах зэрэг олон арга хэмжээг зэрэг хэрэгжүүлэх шаардлагатай болдог.
Уламжлалыг бүхэлд нь устгахгүйгээр хор хөнөөлтэй хэсгийг нь өөрчлөх санаачилгууд Сьерра-Леонед гарч ирсэн. Зарим бүс нутагт охидыг Бондогийн уламжлалт сургалт, ёслолоор дамжуулах боловч FGM хийхгүй байх шинэ хэлбэрийг бий болгож эхэлжээ. Ийм хувилбарт охидод уламжлалт мэдлэг, гэр бүлийн харилцаа, ахмад үеэ хүндэтгэх зэрэг ойлголтыг зааж болох ч бие махбодод нь гэмтэл учруулахгүй. Энэ арга нь уламжлал болон хүний эрхийг хооронд нь сөргөлдүүлэхийн оронд соёлын үнэ цэнтэй хэсгийг хадгалж, хор хөнөөлтэй хэсгийг өөрчлөхийг зорьдог.
Сьерра-Леонегийн нууц нийгэмлэгүүдийн түүх бидэнд нэг чухал зүйлийг харуулдаг. Уламжлал гэдэг өөрчлөгддөггүй зүйл биш. Олон үеийн турш хадгалагдсан зан үйл ч цаг хугацаа, боловсрол, нийгмийн өөрчлөлтийн нөлөөгөөр шинэ хэлбэрт орж чадна. Бондо, Поро зэрэг нийгэмлэгүүдийн соёлын ач холбогдлыг хадгалах боломжтой ч хүүхэд, эмэгтэйчүүдийн бие махбодод гэмтэл учруулдаг практикийг өөрчлөх шаардлага улам бүр тодорхой болж байна.
Эцсийн зорилго нь нэг соёлыг үгүйсгэх бус, хүний эрх, эрүүл мэндийг хамгаалсан хэлбэрээр уламжлалаа үргэлжлүүлэх явдал юм. Сьерра-Леонегийн хувьд энэ өөрчлөлт нэг өдрийн дотор хийгдэхгүй. Гэхдээ шинэ үеийн боловсрол, орон нутгийн эмэгтэйчүүдийн оролцоо, уламжлалт удирдагчидтай хамтын ажиллагаа нэмэгдэхийн хэрээр олон зуун жилийн зан үйл ч шинэчлэгдэх боломжтой.