Зүүн Өмнөд Азийн алслагдсан бүс нутагт археологичдын анхаарлыг татахуйц олон нууц өнөөг хүртэл хадгалагдсаар байна. Лаосын уулын ойд хийсэн судалгааны үеэр эрдэмтэд урьд өмнө бүртгэгдээгүй хэд хэдэн газраас нийт 137 ширхэг том чулуун ваар илрүүлжээ. Эдгээр ваарнууд 15 өөр газарт тархан байрласан бөгөөд хүрч очиход маш бэрх байршилтай байсан нь яагаад ийм удаан хугацаанд судлаачдын хараанд өртөөгүйг тайлбарлаж байна.
Судлаачдын гол таамаглалаар эдгээр чулуун савыг эртний хүмүүс нас барагсдаа оршуулах зан үйлдээ ашигладаг байжээ. Гэхдээ одоогоор үүнийг батлах хангалттай нотолгоо байхгүй тул археологичид болгоомжтой хандаж байна. Экспедицийн оролцогч Николас Скопалын хэлснээр, эдгээр газарт зөвхөн санамсаргүйгээр ан хийж явсан хүмүүс хүрч очих боломжтой байжээ. Харин одоо судлаачид тухайн бүс нутгийг системтэйгээр судалж, энд амьдарч байсан үл мэдэгдэх соёлын талаар илүү тодорхой мэдээлэл олж авахыг зорьж байна.
Экспедицийн үеэр чулуун ваарнуудаас гадна сийлбэртэй чулуун дискүүд олджээ. Зарим дискний сийлбэртэй тал дээш, заримынх нь доош харсан байв. Хэлбэр болон хэмжээг нь харгалзан үзэхэд эдгээр дискүүд ваарны таг болж байсан байж болох юм. Зарим дээр нь амьтдын дүрс, харин зарим дээр нь геометрийн хээ сийлсэн байсан ч эдгээр дүрслэл ямар утгатай байсан нь одоогоор тодорхойгүй байна.
Чулуун ваарнуудын ойролцоо судлаачид төмөр зэвсгийн үед хамаарах олон төрлийн эд өлгийн зүйл илрүүлжээ. Тэдгээрийн дотор ваар сав, шилэн сувс, төмөр багаж хэрэгсэл багтсан байна. Олдсон багажуудын ихэнх нь оёдол хийх болон арьс боловсруулах зориулалттай байжээ. Энэ нь тухайн үед энд амьдарч байсан хүмүүсийн өдөр тутмын амьдрал, гар урлалын талаар тодорхой мэдээлэл өгөх боломжтой юм.
Хамгийн сонирхолтой олдворуудын нэг нь том чулуун ваартай бараг адилхан хэлбэртэй олон тооны жижиг шавар ваар байжээ. Археологич Дугальд О’Рейли эдгээр жижиг ваар яагаад нас барагсдын оршуулгатай хамт тавигддаг байсан талаар одоогоор тайлбарлаж чадахгүй байгаа аж. Тэдгээр нь том чулуун ваарны бяцхан хуулбар мэт харагддаг нь тухайн хүмүүсийн зан үйл, бэлгэдлийн талаар олон асуулт төрүүлж байна.
О’Рейлигийн үзэж байгаагаар эдгээр ваарнууд оршуулгын зан үйлтэй холбоотой байх боломжтой. Учир нь түүнтэй төстэй оршуулгын хэлбэр Энэтхэгийн Ассам, Индонезийн Сулавеси болон Азийн бусад бүс нутгаас илэрч байжээ. Археологийн олдворуудаас харахад нас барагсдыг ваарт хийж оршуулах уламжлал МЭӨ 900 оноос өмнө үүссэн байх боломжтой. Ийм зан үйл олон зуун жилийн турш хадгалагдсан бөгөөд ийм төрлийн хамгийн сүүлд илэрсэн булшнуудын зарим нь МЭ XVII зуунд хамаардаг байна.
Эртний хүмүүс нас барагсдаа шавар болон чулуун ваарт хажуугаар нь байрлуулж, эд зүйлс болон зан үйлийн зориулалттай эд өлгийн зүйлсийн хамт оршуулдаг байсан бололтой. Зарим судлаач үүнийг нас барагсдыг үдэх хоёр дахь шатны зан үйл байсан гэж үздэг. Зүүн Өмнөд Азийн зарим ард түмэн хүн нас барсан даруйдаа бүрэн “үхсэн” гэж үзэлгүй, амьдралаас үхэл рүү аажмаар шилждэг гэж итгэдэг байжээ. Тиймээс талийгаачийн цогцсыг тодорхой хугацаанд гэрт нь байлгаж, бие махбодын өөрчлөлтийг нь ажигладаг уламжлал байсан байж болох юм.